جشنواره بینالمللی تئاتر فجر بهعنوان مهمترین رویداد تئاتری ایران، بیش از چهار دهه است که هر ساله همزمان با دهه فجر انقلاب اسلامی برگزار میشود. تئاتر فجر در طول سالها، بستری برای معرفی استعدادهای تازه، بازتاب دغدغههای اجتماعی و فرهنگی و رقابت میان آثار حرفهای و خلاق در بخشهای گوناگون بوده است. این جشنواره با بخشهایی متنوع از جمله تئاتر صحنهای، تئاتر خیابانی، نمایشهای بینالملل و بخشهای موضوعمحور تلاش کرده تصویری جامع از وضعیت تئاتر معاصر ایران ارائه دهد. حضور هنرمندان از استانهای مختلف کشور در کنار گروههای تهرانی، از ویژگیهای مهم جشنواره تئاتر فجر به شمار میرود؛ رویکردی که به تمرکززدایی از پایتخت و دیده شدن صداهای متنوع نمایشی کمک کرده است.
جشنواره تئاتر فجر ۱۴۰۴ نیز در ادامه همین مسیر، میزبان آثاری از نسلها و جغرافیاهای مختلف تئاتر ایران است و بار دیگر نقش خود را بهعنوان ویترین اصلی تئاتر کشور ایفا میکند.
در همین زمینه به سراغ دو کارگردان تئاتر مشهد رفتیم که آثارشان به جشنواره تئاتر فجر راه یافته است. گفتوگوی ما را با علی روحی، کارگردان تئاتر خیابانی «تقاطع سلوک» و محمد جهانپا، کارگردان تئاتر صحنهای «هیولاکش» میخوانید.
ویترین تئاتر کشور
علی روحی، کارگردان نمایش «تقاطع سلوک» درباره روند حضور در جشنواره تئاتر فجر توضیح داد: حضور در این جشنواره از دو مسیر امکانپذیر است؛ یا آثار به صورت مستقیم به دبیرخانه جشنواره ارسال میشوند که این مسیر مراحل مشخصی دارد و اثر پس از بررسی هیئت انتخاب، در صورت تأیید، به جشنواره راه پیدا میکند، یا برخی آثار از طریق خروجی جشنوارههای تئاتر استانی معرفی میشوند که پس از بازبینی و دریافت امتیاز لازم، امکان حضور در جشنواره تئاتر فجر را پیدا میکنند. روحی تأکید کرد: در روند حضور نمایش تقاطع سلوک در جشنواره، مشکل یا مانع خاصی وجود نداشت.
او جشنواره تئاتر فجر را «ویترین تئاتر کشور» دانست و گفت: هر گروهی که بتواند به این جشنواره راه پیدا کند به ویژه اگر موفق به کسب رتبه یا جایزهای شود، به اعتبار قابل توجهی دست پیدا میکند. دیده شدن اثر برای گروه نمایشی اهمیت زیادی دارد و جوایز جشنواره نیز از اعتبار حرفهای برخوردارند. به همین دلیل، تمام گروهها تلاش میکنند به نقطه عطفی برسند که هم دیده شوند و هم امکان برنده شدن داشته باشند. طبیعی است هر کارگردانی دوست دارد اجرای خوبی در این جشنواره داشته باشد و حتی جایزهای هم دریافت کند. همین که اثر توسط داوران دیده میشود و شرایط برای رقابت و دریافت جایزه فراهم است، اتفاق مثبتی محسوب میشود.
روحی در بخش دیگری از صحبتهایش با انتقاد از نبود حمایتها بیان کرد: متأسفانه تاکنون هیچ حمایتی از ما نشده و تمام هزینههای حضور در جشنواره را خودمان تقبل کردهایم. نه در مسیر رفت حمایت خاصی وجود داشته و نه پس از بازگشت، اتفاقی در این زمینه میافتد. مسئولان حداقل باید حامی هنرمندان در استانها و شهرستانها باشند؛ هنرمندان باید تشویق و حمایت شوند تا مجبور نباشند همه هزینهها را شخصاً پرداخت کنند. اگر چنین حمایتی صورت بگیرد، گروهها انگیزه بیشتری پیدا میکنند و این حمایت، قوت قلبی برای همه اعضای گروه خواهد بود.
هنرمند ناچار است کار جدید تولید کند
این کارگردان با اشاره به شرایط فعالیت هنری در مشهد افزود: ما هنوز اجرایی در مشهد نداشتهایم تا ببینیم پس از جشنواره شرایط چگونه خواهد بود. با این حال، هنرمند ناچار است کار کند و اثر جدید تولید کند تا زندگی هنریاش شکل بگیرد. هر اثر نمایشی تأثیر و جایگاه خودش را دارد و نمیشود منتظر ماند و دست روی دست گذاشت تا شاید حمایتها انجام شود. ذات هنر، هنرمند را به کار کردن تشویق میکند. قاعدهای وجود ندارد که ابتدا حمایت شود و بعد اثر تولید شود؛ هنرمند حتی بدون حمایت هم ناچار به خلق اثر است.
روحی در ادامه به وضعیت تئاتر خیابانی پرداخت و گفت: تئاتر خیابانی اساساً فروش بلیت ندارد، مگر در شرایط خاص که یک ارگان یا مجموعهای برای برنامهای مشخص، اجرای نمایشی را سفارش دهد. در بیشتر مواقع، این آثار بهصورت سفارشی تولید میشوند. اما برای جشنوارهها یا برخی اجراهای ویژه، شرایط کمی متفاوت است. در تئاتر صحنهای حداقل امکان فروش بلیت وجود دارد و بخشی از هزینهها بازمیگردد، اما در تئاتر خیابانی عملاً منبع مالی مشخصی وجود ندارد که بتوان از آن برای تأمین دوباره هزینهها استفاده کرد. مگر اینکه نهادی با اثر ارتباط بگیرد و اجرای آن را سفارش دهد. به همین دلیل، تئاتر خیابانی بسیار مظلوم واقع شده و اغلب با بیمهری مواجه است. امیدواریم نگاه ویژهتری به این حوزه شود و حمایت جدیتری از آن صورت بگیرد؛ چرا که هر اثری که تولید میشود، هزینههای خاص خود را دارد و کارگردان ناچار است این هزینهها را از جیب خود پرداخت کند، بدون آنکه بداند این سرمایه بازمیگردد یا خیر.
او درباره تفاوت تئاتر شهرستانها با تهران نیز توضیح داد: بدون تردید تفاوتهایی میان تئاتر شهرستان و تهران وجود دارد، اما در بحث داوری نمیتوان گفت حق تئاتر شهرستانی خورده میشود. چنین نگاهی را قبول ندارم. در برخی سالها و بخشها، حتی آثار شهرستانی درخشش بیشتری داشتهاند، مقام کسب کردهاند و شانه به شانه آثار تهرانی رقابت کردهاند. البته نگاه شهرستانی نسبت به گروهها هنوز وجود دارد، اما اگر کاری خوب باشد، خودش حرفش را میزند و مسیرش را باز میکند. نمیتوان گفت حقی ضایع میشود؛ داوران اگر با اثر خوبی مواجه شوند، آن را در نظر میگیرند.
«تقاطع سلوک» ادای دِینی است به خبرنگاران
روحی در پایان درباره مضمون نمایش تقاطع سلوک گفت: این نمایش به دغدغههای یک خبرنگار میپردازد و ما تلاش کردهایم زندگی روزمره یک خبرنگار را به تصویر بکشیم. این کار شاید ادای دِینی باشد به خبرنگارانی که با قلمشان، تئاتر و جامعه را زنده نگه داشتهاند و حضورشان برای جامعه یک ضرورت است. تقاطع سلوک نگاه ویژهای به قشر خبرنگار دارد؛ کسانی که در این عرصه با سختیهای فراوان کار میکنند. امیدواریم توانسته باشیم بخشی از تلاشها، دغدغهها و زحمات آنها را در گرما و سرما نشان دهیم و به مخاطب نزدیک کنیم. تهیه خبر کار آسانی نیست و خبرنگار باید سختیها و تلاطمهای زیادی را پشت سر بگذارد. من و تیمم تلاش کردهایم بخش کوچکی از دِینی را که خبرنگاران بر گردن ما دارند، به تصویر بکشیم و به مردم نشان دهیم. دیده شدن همه چیز از مسیر خبر و رسانه اتفاق میافتد و امیدواریم برای هنرمندان این دیده شدن بیش از پیش رقم بخورد.
شرایط کشور در جشنواره تئاتر فجر تأثیر دارد
محمد جهانپا، کارگردان نمایش «هیولاکش» درباره حضور این اثر در جشنواره تئاتر فجر گفت: ما در بخش مسابقه «ایران من» حضور داریم؛ بخشی که بهصورت مجزا و در رقابت با ۱۰نمایش دیگر داوری میشود. جشنواره امسال، به دلیل اتفاقاتی که ناخواسته در فضای کشور افتاده، تحت تأثیر شرایط خاصی قرار گرفت و با تنگناها و سختیهایی همراه بود؛ از جمله در حوزه خبررسانی، اطلاعرسانی، جذب تماشاگر و حضور مخاطب. این دشواریها در کلیت جشنواره قابل مشاهده بود، با این حال اجرای خوبی داشتیم و خوشبختانه با استقبال تماشاگران و حضور مخاطبان قابل توجهی روبهرو شدیم.
جریان اندیشهمحور در قلب تپنده کشور لازم است
کارگردان تئاتر «هیولاکش» با تأکید بر ضرورت تقویت فضای گفتوگو در جشنواره تئاتر فجر ادامه داد: به نظر من جریان گفتوگو در جشنواره فجر باید بسیار جدیتر مورد توجه قرار گیرد. آنچه برای تئاتر شهرهای دیگر اهمیت دارد، شکلگیری یک جریان اندیشهمحور در ساحت نشستها و دیدارهاست. جشنواره فجر فرصتی است که هنرمندان از سراسر کشور، دستکم سالی یک بار، در این فضای بزرگ و تأثیرگذار که قلب تپنده تئاتر کشور محسوب میشود، گرد هم بیایند. این دیدارها و گفتوگوها میتواند بسیار راهگشا باشد. با این حال، به دلیل ماهیت رقابتی جشنواره و شتاب بالای اجراها، رفت و آمد گروهها سریع است؛ گروهی اجرا میرود و بلافاصله گروه بعدی برای چیدمان دکور وارد صحنه میشود. همین سرعت، فرصت گفتوگو را از هنرمندان میگیرد. در کنار نشستهای تخصصی که معمولاً به تولید مقالات پژوهشی منجر میشود، امروز تئاتر ایران بیش از هر چیز به گفتوگوهای صنفی نیاز دارد؛ گفتوگوهایی میان کارگردانان، نویسندگان و بازیگران که بتواند به تبادل تجربه و اندیشه منجر شود.
او با اشاره به ساختار اجرایی جشنواره گفت: جشنواره فجر هم مانند بسیاری از جشنوارههای دیگر، افتتاحیهاش به یک نشست خبری محدود میشود؛ دبیر جشنواره گزارشی ارائه میدهد و خبرنگاران نیز اجراها را میبینند و خبر تولید میکنند. اما کمتر پیش میآید که فضایی برای گفتوگوی مستقیم میان هنرمندان شهرستانها، مدیران و معاونان هنری شکل بگیرد. این مسئله یکی از نقاط ضعف جدی جشنوارههاست. از سوی دیگر، به نظر من در یک رویداد بینالمللی مانند تئاتر فجر، دبیر جشنواره باید دستکم برای سه یا حتی پنج دوره انتخاب شود. تغییر دبیر در هر دوره آسیبزاست؛ چرا که دبیر تا بخواهد به شناخت درست برسد، آزمون و خطاها را پشت سر بگذارد و نقصها را برطرف کند، دوره مدیریتیاش به پایان میرسد. اگر میخواهیم جشنوارهای معتبر و تأثیرگذار داشته باشیم، باید به مدیریت بلندمدت آن فکر کنیم. جشنواره فجر پیشانی تئاتر کشور است و باید با دقت و تمرکز بیشتری به آن پرداخته شود.
مشکلات اقتصادی گریبانگیر تئاتر شهرستانها
جهانپا عمده مشکلات تئاتر شهرستانها را اقتصادی دانست و تأکید کرد: مسئله اقتصاد تئاتر در شهرستانها باید جدی گرفته شود. ادارههای ارشاد نباید صرفاً به صدور مجوز و نظارت محدود شوند، بلکه باید در کنار هنرمندان باشند. تئاتر به حمایت همزمان مادی و معنوی نیاز دارد. متأسفانه در مشهد، مجموعه تئاتر شهر آن طور که باید کنار هنرمندان نیست. هر چند این مجموعه نیز باید به حیات خود ادامه دهد و درآمدزایی داشته باشد، اما بزرگترین معضل موجود، جریان «بفروش بودن یا نبودن» آثار است؛ جریانی که بهشدت ساحت اندیشه را تحت تأثیر قرار داده است.
او ادامه داد: تولید مداوم آثار موزیکال و کمدی و تمرکز بر نمایشهای بفروش، در جای خود قابل احترام است، اما تئاتر اصیل همواره نگاهی اجتماعی، جامعهشناسانه و روانشناسانه داشته است؛ نگاهی که هنرمندان باسابقه تئاتر مشهد در آثارشان بهخوبی آن را نشان دادهاند. امروز اما میبینیم این جریان فکری کمرنگ شده و کارگردانها با تردید و ترس به سراغ تولید آثار غیرتجاری میروند. این پرسش دائماً وجود دارد که آیا تماشاگر هنگام خرید بلیت، نمایش اجتماعی و اندیشهمحور را انتخاب میکند یا به سراغ آثار کمدی و موزیکال میرود؟ همین ترس از نفروختن موجب شده بسیاری از هنرمندان شاخص و درجهیک، کمتر به سمت تولید بروند.
جهانپا تأکید کرد: این مسئله حتی بر حضور استانها در جشنواره فجر نیز تأثیر گذاشته است. در جشنواره استانی ما، یک نمایش دیگر هم برگزیده شد که قرار بود به فجر معرفی شود، اما گروه آن انصراف داد و عملاً تمام برنامهریزی جشنواره استانی ما بینتیجه ماند. امسال هیچ خروجیای از جشنواره استانی مشهد در جشنواره فجر نداشتیم و این یک آسیب جدی است. وقتی جریان فروش کاذب، حوزه اندیشه را از ما میگیرد، در نهایت دیگر چیزی برای ارائه نداریم؛ حتی نمایشی که بتواند نماینده تئاتر این شهر باشد.
نتیجه سرمایهگذاریها در جشنواره فجر معلوم میشود
او افزود: جشنواره فجر به تولید نگاه میکند و وقتی تولید ضعیف باشد، جشنواره هم کارکرد خود را از دست میدهد. ریشه این مشکلات در فضای خود شهر است و باید این واقعیت را بپذیریم. هر میزان سرمایهگذاری فکری و هنری که در طول سال در مشهد انجام میشود، خروجیاش را در پایان سال و در جشنواره فجر میبینیم. جشنواره همه چیز نیست، اما ویترین تئاتر کشور است. متأسفانه بیش از پنج یا شش سال است که در حوزه حضور جوانان در چنین جشنوارههایی با آسیبهای جدی مواجه هستیم.
این کارگردان در پایان با نگاهی انتقادی و دغدغهمند گفت: حدود ۱۰ تا ۲۰ سال پیش، جشنواره فجر برای ما جوانانی که در شهرستانها کار میکردیم، یک قله بود و رسیدن به آن یعنی نمایش تو از نظر ساختار حرفهای و کیفیت، قابل اعتناست. شاید امروز فجر آن معیار قطعی گذشته نباشد، اما همچنان به دلیل حضور گسترده گروهها و اجرای بیش از ۳هزار هنرمند در حوزه بازیگری و کارگردانی، رویدادی مهم است. ما باید زنگ خطر جریان فکری تئاتر مشهد را به صدا دربیاوریم. تئاتر ما به مراقبت نیاز دارد. نویسندگان درجه یکی داریم که باید از آنها حمایت مالی شود و آزادی عمل داشته باشند تا بتوانند در حوزههای اجتماعی، روانشناختی و اندیشهمحور بنویسند. در کنار موفقیت آثار کمدی و موزیکال در گیشه، جریان فکری تئاتر هم باید جدی گرفته شود و نهادهای فرهنگی و ارشاد، با جذب حامی مالی پای کار بیایند. نباید جریان اندیشه در تئاتر رها شود.
نظر شما